De afgelopen jaren nam ik eens in de zoveel maanden één of twee weken vrij en trok ik me terug in een schrijvershol. Dat soms uitkeek op zee, dan weer op het platteland en vaak in een bos stond. Vanachter mijn computer zag ik bomen die in jonge bloei stonden, zoals nu. Soms stonden ze volop in het blad, ik zag vallende bladeren in de herfst of hun takken winters kaal afstekend tegen een stormachtige lucht. Ik reed zigzaggend mijn Honda dwars door Nederland, ging heuvel op en heuvel af in België en bevond me zelfs op een bepaald moment op een eiland in het Kattegat. Ik dook in allerlei artikelen, las over het functioneel contextualisme, over gedragsverandering, over neurologie. Ik schreef van ’s ochtends vroeg tot ’s avonds laat en vergat soms zelfs te eten. Het boek groeide, maar chaotisch en gestaag. Ik bouwde op, brak weer af, bouwde weer op. Het is nog niet zo eenvoudig om al die lijnen die mijn hoofd legt, duidelijk leesbaar en praktisch toepasbaar op te schrijven. Ik heb een verdomd eigenwijze uil die niet even iets op kan schrijven, zonder overal weer nieuwe ontdekkingen te doen en daarmee de kat in mij steeds opnieuw actief maakt. “oooh..what does this button do?”
Tussendoor lagen er periodes waarin het boek op een laag vuurtje stond te pruttelen. Alles dat ik had ontdekt, bracht ik terug naar het alledaagse leven en ik leerde er weer van. Het ACT4life-model heeft écht baat gehad bij al die maanden van verwerken, verteren, doorgeven en terugkrijgen. In het boek stel ik gedrag voor als een gerecht, waarbij het samenspel van ingrediënten de smaak bepaalt, maar waarin één of twee ingrediënten behoorlijk veel impact op het geheel kunnen hebben. Hoofdstuk na hoofdstuk bouwt het boek het Kruispunt en de dans van de symboolfiguren op, waardoor je de ingrediënten van gedrag kunt onderzoeken en te weten kunt komen welke sleutelfiguren er een belangrijke rol spelen in de dynamiek. Zo kun je voor elke cliënt, op elk moment heel gericht bepalen wat het best zou kunnen werken en daarmee de smaak van gedrag veranderen.
Maar verandering gaat niet in één rechte lijn. Net als het schrijven aan mijn boek zit het vol periodes met onzekerheid, terugkerende bewegingen én ook groei. Zelf ben ik dol op het vinden van patronen – misschien niet zo vreemd voor iemand die opgroeide in een dorp waar alles elk jaar opnieuw gebeurde. In de moestuin van mijn opa en oma stonden de aardappels het ene jaar rechts en de boerenkool links en het andere jaar precies andersom. In het voorjaar zaaide je in, voor de zomer bond je op en dan in het najaar was er grote oogst en dopte mijn moeder een paar dagen boontjes en schilde ze appels. Jaar na jaar dezelfde verhalen, dezelfde vieringen, dezelfde kringloop van het leven – en toch was geen jaar ooit precies hetzelfde. Ook ik zelf niet: ik maakte ondertussen al zeven x zeven zonnejaren mee, ik ben enorm veranderd en toch voel ik me af en toe nog alsof het om de eerste zeven jaren gaat.
In het ritme van het leven zit iets geruststellends. De tijd verstrijkt, het gaat op en neer, alles komt terug en gaat weer. Net als de natuur kent ook het leven zelf zijn seizoenen: periodes van groei, verval, stilstand en opnieuw bloei. Deze kennis zit in veel culturen ingebed. In Afrika klinkt het ritme van het leven door in de muziek en viert men daarmee belangrijke gebeurtenissen. In China beweegt het leven als een golvende lijn (Ji et al., 2001) en in Japan wordt het verval geëerd via wabi sabi – wat het besef inhoudt dat de ommekeer van verval, verlies en de dood essentiële onderdelen zijn van het leven. Hier in het westen vinden we dat ingewikkeld. We streven vooral naar geluk (De Vaus et al., 2018) en onze vieringen hebben in de loop der eeuwen al het duistere van zich afgeschud.
Ook al wil ons westerse brein er misschien niet zo aan, ons lijf heeft nooit anders gekend. Het is in allostasis continu met elkaar in afstemming om zo samen met onze steeds veranderende omgeving een levensdans aan te kunnen gaan (Katsumi et al., 2022; Mushiake, 2022). Soms is dat een woeste tango en dan weer een rustige linedance. Het golft, het beweegt in ons en om ons heen. Er zijn omslagpunten met tussenliggende periodes waarin naar het volgende omslagpunt wordt toegewerkt. Liminale fases worden dit genoemd (Van Gennep, 1961), een soort niemandsland waarin je niet meer bent wie je was, maar ook nog niet weet wie je wordt. Die fase is vaak ongemakkelijk – je staat met lege handen en volle vragen. Je moet oefenen, struikelen, leren, opnieuw beginnen. En zo groei je en zo beweeg je door het Kruispunt heen. Van rotonde, naar halte, naar oog in oog met gedoe richting het hartenpad. Dat hoeft niet in één keer, dat mag iedereen op zijn eigen tempo doen en ik hoop professionals met mijn boek handvat te geven om daar in elk niemandsland met de cliënt te durven verdwalen én de weg weer terug te vinden.
Ik eindig dit stuk met een klein citaat uit het boek – dat nog steeds groeit, maar wel in de laatste tussenliggende fase. Over enkele weken volgt het omslagpunt en lever ik het manuscript in. Het boek gaat dan zijn eigen weg en ik ook: er volgt een nieuwe periode. Zoals het nu soms al voelt, zal het er één zijn vol rouwen en terugkijken, zoals op de halte, maar ik voel ook al wel vreugdedansjes rond het vuur hier op de camping – waar de laatste fase is ingezet.
“…Je moet ontwikkelen, experimenteren en op je bek gaan. Wanneer je cliënten ondersteunt met ACT4life is het daarom goed om te beseffen dat verandering niet is alsof er een lichtknop wordt omgezet. Je hopt niet van vermijding naar acceptatie, maar gaat daar al zigzaggend naar toe, waarbij je bij elk omslagpunt even stilstaat, afscheid neemt van dat wat achter je ligt en bent verloren, waarbij je je voorbereid op dat wat komen gaat en viert dat dit betekent dat je in beweging bent.”
Bronnen:
- De Vaus, J., Hornsey, M. J., Kuppens, P., & Bastian, B. (2018). Exploring the East-West Divide in Prevalence of Affective Disorder: A Case for Cultural Differences in Coping With Negative Emotion. Personality and social psychology review : an official journal of the Society for Personality and Social Psychology, Inc, 22(3), 285–304.
- Ji, L.J., Nisbett, R.E., & Su, Y. (2001). Culture, Change, and Prediction. Psychological Science. 12, 450 – 456.
- Katsumi, Y., Theriault, J. E., Quigley, K. S., & Barret, L. F. (2022). Allostasis as a core feature of hierarchical gradients in the human brain. Network Neuroscience, 6(4), 1010–1031.
- Mushiake, H. (2022). Neurophysiological Perspective on Allostasis and Homeostasis: Dynamic Adaptation in Viable Systems. Journal of Robotics and Mechatronics, 34(4), 710-716.
- Van Gennep, A. (1960). The Rites of Passage. Chicago: University Press.
